|
|
|
|
|
Plata de Chemun de Gherdëina
Nia cuntënc ne fans y ne sons nëus de La Usc di Ladins cun l proiet di Chemuns de ulëi mëter su na plata de Chemun a livel de valeda de Gherdëina. Nce sce l Chemun de Sëlva à dit de vester de contra, à la Region Trentin-Südtirol dat n cuntribut per la plata nueva. Nterogazions da pert de partic d’oposizion de Südtirol
| |
|
| |
Va pa l proiet de na plata cumenela de valeda te G... |
Politica - Ai 17 de lugio dijova l Chemun de Sëlva de no ala plata di Chemuns deberieda te Gherdëina. L proiet semiova nscila finà via. Ma pona, otodì do, sàutel ora la delibera dla Region, che cunzed n cuntribut per chësta plata de valeda. Cun deliberazion dla Jonta regionela nr. 151 di 25 de lugio dl 2012 iel da udëi che l ti ie unì cunzedù al Chemun de Urtijëi 17.000 euro de cuntribut dala Region per la realisazion de na plata di Chemuns de Gherdëina. Cossa nteressanta, y nce mpue’ fetra, canche l Cunsëi dl Chemun de Sëlva ova coche dit iusta deliberà de ne vester nia a una cun na plata de nfurmazion di Chemuns de Gherdëina!
Nterogazions te Cunsëi regionel y provinziel
Ntant se à muet truep partic dla provinzia de Bulsan. Riccardo Dello Sbarba y Hans Heiss di Vërc dij che „l ne n’ie nia da udëi ite coche la Jonta regionela ebe pudù dé pro n finanziamënt a na plata de valeda sce un di Chemuns dla valeda à dit de no al proiet y coche la possa ti dé n finanziamënt al Chemun de Urtijëi, canche l patron dla zaita - y nscila subiet che tol su i cosć - ëssa daussù vester l Cunsorz di Chemuns de Gherdëina-Ciastel.“ I Vërc scrij che „la zaita de valeda ie uluda te na maniera sterscia dai espunënc SVP di Cunsëies de Chemun, n manacia nscila che la Region vede a finanzië nce zënza ulëi cun scioldi de chiche paia la chëutes na usc de pert, dantaldut cialan de viers dla veles dl 2013, te cuncurënza ndrëta cun La Usc di Ladins, che ie la drëta y sëula usc recunesciuda (nce dala Provinzia de Bulsan) de duc i ladins.“ I Vërc damanda te si nterogazion te Cunsëi regionel, „sce la Jonta provinziela rata pa o manco de tré de reviers si dezijion de finanziamënt, sce l proiet ne n’ie nia unì dat pro da duc i Chemuns de valeda?“
Nce Pius Leitner di Freiheitlichen à dat ite na nterogazion, damandan „canche l Chemun de Urtijëi à dat ite la dumanda de finanziamënt, ciuldì che l cuntribut ie unì dat pro ai 25 de lugio scebën che l Chemun de Sëlva ova dit de no otodì dant, sce l vën pa śën a s’l dé na plata de valeda mé per i Chemuns de S. Cristina y Urtijëi, sce l cuntribut vel nce sce l va contra l statut dla plata sëuracumenela, sce l ie pa vëira che l Chemun de Ciastel, che muessa aldò dl statut ënghe vester reprejentà tl cumité de redazion, ne n’ie nianca no unì nfurmà danora dla cossa, y sce l cuntribut ie propi da udëi coche finanziamënt de scumenciadives per la scunanza de mendranzes regioneles, sce l unissa mé publicà nfurmazions istituzioneles sun la plata sëuracumenela?“
Na dumanda a usc y una scrita ie de Andreas Pöder dla BürgerUnion. La dumanda a usc ie unida data ite te Cunsëi provinziel de Bulsan, per udëi sce miano „la Provinzia de Bulsan cunzed cuntribuc o d’auta sortes de sustëni per la edizion de na plata de valeda?“ Tla nterogazion te Cunsëi regionel Trentin-Südtirol damanda Pöder da si pert „ciuldì che l cuntribut ie unì cunzedù, scebën che l Chemun de Sëlva à dit de no, sce l cuntribut vën dat mpo, nce sce l ne se trata nia plu de na plata a livel de valeda, y sce l ne n’ie pa nia da se temëi che na tel plata a livel de valeda pudëssa avëi na nfluenza politica de viers dla proscima veles provinzieles?“
La dumandes ie sun mëisa. Proscimamënter uniràl la respostes, bonamënter de zircumstanzia.
L proiet va inant
Sëlva ne fej nia pea, ma l semea che n jirà mpo inant cun l proiet, zënza Sëlva, iel unì dit. Fé pea dassëssa eventualmënter l Chemun de Ciastel. Y ujes da Sëlva ora dij che n purverà mo n iede a tré tres la cossa te Chemun de Sëlva, ajache l ie drët lauré deberieda, ajache la va de raziunalisé, chiche ie de contra va contra l’idea de cunlaurazion a livel de valeda, se stlujan ite te si crosa y desmustran de vester vint ani zeruch. Ironies, valutazions mpue’ da sëurajù, zënzauter ora de luegia.
La cuestion ie bëndebot sutila, te si valutazion. Na plata di Chemuns de Gherdëina dassëssa mé vester n mesun de cunlaurazion aministrativa y n mesun de nfurmazion dla jënt per cuestions mé aministratives, zënza articuli sëuraprò, vëniel dit da pert ufiziela. Cie iel pa pona da se lamenté? Ma tan saurida ne n’iela nia. A nëus dla USC nes sà chësc nia tan bel. Y niancanó drët. L nes sà fauz, sambën nce da se n avëi mpermel, ma chësc ie mé nosta cossa persunela.
Cuncurënza dala man publica?
Coche àn bele scrit tla USC ne l dij ufizialmënter deguni, ma te plu de una na ucajion nia ufiziela iel stat da audì che n uel tò y tres la USC, te Gherdëina. Critica costrutiva y cuncurënza ie una na cossa, y i privac possa fé cieche i uel. Na cuncurënza privata porta povester nce pro a ti dé mpulsc nueves al mond di media ladins. Ma che l’aministrazions publiches ladines ne desmostra nia la drëta sensibltà de viers de n organn de nfurmazion coche la USC, che giaperà te n valguna enes l pest nternaziunel Claus Gatterer per si mpëni tla nfurmazion ma nce tla rujeneda y tla cumenanza, ie bën da muië. Sambën che l vën dit che tla plata de chemun a livel de valeda saràl mé dac y cuestions aministratives, ma chël ie mo dut da udëi.
La USC ie na plata de cumpartezipazion, chël uel dì che truep articuli vën scric dala jënt. La USC ie nscila nce for stata davierta al’aministrazions de Chemun, per nfurmazions y articuli d’uni sort. La USC à nce fat la pruposta dan plu ani de cialé de na cunlaurazion danter USC y Chemuns, ulache nëus metan a desposizion know how, tecnica, njins, strutures y logistica. La pruposta valëssa mo for.
Dërt de finanziamënc ala USC
Śën uelen, nce cun l njet de Sëlva, jì inant cun l proiet de na plata de Chemun de valeda. Cun finanziamënc aldò da Trënt. Scioldi che n pudëssa nce ti dé a La Usc di Ladins, tenian cont dl mesun y dl’ublianza aldò dl Statut de Autonomia, articul 102, che dij che la jënt ladina à l dërt dla valorisazion de si scumenciadives y ativiteies de stampa. L se trata de n dërt, no de na discreziunalità. Vëira iel bën che giapon na bela fëta de scioldi dala man publica dla Provinzies y Regions. Massa per murì, massa puech per crëscer. Chësc dërt pudëssa jì adum cun la legrëza de chiche cunzed i finanziamënc, savan che n va a sustenì n mesun, La Usc di Ladins, che à dantaldut doi funzions de mpurtanza scialdi granda, ora che chëla de dé nfurmazions: fé cumenanza, lië i ladins sëura i cunfins ora, y judé pea tla furmazion y tl mantenimënt dla rujeneda ladina.
L cuntribut dla man publica ie n usus, l tleche jì a ti cialé a tan de scioldi che i media a livel provinziel giapa, dal Stat, ma nce tres formes de sustëni coche inserac y retlams, te na mesura scialdi majera y nia proporziunela permez ala USC. Da pert dla Provinzia iel unì taià l cuntribut ala USC, de passa 20 percënt. Mumënc de crisa, duc che muessa fé pea? Va bën bën, ma l vint percënt demanco ie sëura la mesaria, y l fossa n iede da fé n doi conc n con’ dl raport corelaziunel: cun paroles scëmples, sce na istituzion granda pierd 5 percënt de cuntribut, mé per fé n ejëmpl, ne à chësc nia na fazion tan negativa che sce na istituzion pitla pierd 1 percënt. L ie na corelazion indireta saurida da fé, tenian cont de bujëns, strutures y mesuns de basa.
Da ne lascé nia demez ie pona nce che sce n scumëncia a ti dé cuntribuc ala plates de Chemun de Gherdëina, pona saràl tosc nce duc i autri Chemuns dla Region che uel scioldi. Uel pa chël la Region?
Critiches ala USC
Na critica bëndebot sciorfa ie pona che „la USC se lamënta, canche i va a cumpré fabricac tl zënter de Urtijëi.“ Chësc ie mé jit debujën ajache la Cësa di Ladins ne à nia plu locai aldò per ti dé lerch ai bujëns dla USC. Do vester stai doi ani alalongia - se paian ju l fit cun l retlam sëuraprò dla Cassa de Sparani - ti locai dl fabricat dla Cassa dl Sparani, de gra nce al mpëni y sustëni de Moritz Moroder y do che l ambolt de Urtijëi Ewald Moroder ova judà pea per na soluzion ad interim, a tramedoi ti va nosc rengraziamënt, do vester stai doi ani tlo, coche dit, y speran che la Cësa di Ladins unissa ntant dertureda, ne n’iela nia jita nscila. On messù scumencé a paië fit, ma mo piec, ora de nia univa l cuatier vendù, te tëmps de puec mënsc fòvel da cumpré o da se n jì. Cie fé? Nscila iel unì tëut su n mprëst, sun seguranza persunela y privata di cumëmbri dla Union Generela, mprëst che univa cunzedù per n cuatier a Urtijëi, che dà seguranza da si pert sibe tres ipoteca y sëuraprò tres l valor do la rata grant dl cuatier, ma l ne fossa segurdenó unì cunzedù per derturé su la Cësa di Ladins. Y chësta pert de scioldi ne bastëssa ënghe no per derturé duta la Cësa, l fossa mé n tel lëur fat a mez, y zënza fundamënt no fundamënta. Nscila vàla śën de paië ju fic, ma chisc ie mé na pert do la rata pitla dla deficulteies economiches che la USC à. La USC y la Generela à ti ultimi ani messù razionalisé, lascé jì personal, na cossa che ne n’ ie umanamënter ma nce profesciunalmënter nia l mascimo dl’ambizion. Y da coche la cëla ora, messeràl unì a s’l dé d’autri vares de razionalisazion.
La Cësa di Ladins a Urtijëi ie n’autra cuestion davierta, cun la gran politica che ne uel nia lascé valëi l dërt dl prinzip de sussidiarietà, ne se damandan nia l avëi y ti lascian chësc avëi inant ala istituzions cultureles che à duta la rejons, dajan tosc gran pert di cuntribuc per fé su da nuef chësta cësa benedëta, per ti dé lerch ala Union di Ladins, ala Biblioteca, al Museum, al Teater y nce ala USC.
N sustëni sun mesura per La Usc di Ladins, n sustëni sun mesura a - duta - la Unions di Ladins, n sustëni per la Cësa di Ladins: iel pa propi massa de damandà? Tan n gran dann pudons’a nëus fé, che ne se meriton nia chël che ie drët?
Ma ala fin ulëssi mo n iede tò l’ucajion, coche bele fat dan n valguna enes sun la plates dla USC pert de Gherdëina, de rengrazië de cuer duc Vo letëures che tenies da nëus, che bruntlëis y critichëis nce unitant, povester nce cun rejon plu che un n iede, ma l fajan tres na critica che ie mpue’ sciche craunië un de familia o n cumpani, dajan nce vel’ cunsëi y tenian ala fin dla finedes mpo for da d’ël, coche tenies inant da La Usc di Ladins. Chël ie zeche de bel, che nes fej bon.
David Lardschneider
|
|